شاعران ايران زمين ، ايندوره را عصر بيداري ناميده اند كه سرآغازش به نهضت مشروطه باز ميگردد. از مهمترين عوامل ايجاد اين تحول شگفت ميتوان به توسعه صنعت چاپ ، رواج و گسترش روزنامه نويسي ، رفت و آمد ايرانيان به غرب و ترجمه و نشر كتابها و آثار فرنگي ، اشاره داشت. اين عوامل سبب شده بودند كه فضاي سنتي حاكم بر ايران ، به سوي مدرنيته اي كه سوغات فرنگ بشمار مي رفت ، گرايش يافت.
از مهمترين ويژگيهاي شعر دوره بيداري اين بود كه شعر از فضاي انحصاري دربار و طبقه وابسته به حاكمان ، به ميان فرهيختگان ، انديشمندان ، دانشوران و هنرمندان انقلابي و از گذر ايشان به ميان مردم كوچه و بازار راه يافت و حتا در بخشي از ساختار فني ، زبان و موسيقي نيز به زبان كوچه و بازار نزديك گشت. اينجا بود كه شاعران قالب شكني چون ميرزاده عشقي ، سيداشرف الدين گيلاني (نسيم شمال) و عارف قزويني پرچم حضور عامه در نهضت را بردوش كشيدند. در آغاز اين راه بود كه فرياد شاعري چون اديب الممالك فراهاني در اعتراض به فضاي بي تخيل و مكررات حاكم بر فكر و شعر و ادب برآسمان برخاست:
اي اُدبا تا به كي معاني بي اصل مي بتراشيد ابجد و كلمن را ؟
اي شعرا چند هشته در طبق فكر ليموي پستان يار و سيب ذقن را؟
اي عرفا چند گستريد درين راه دانه تسبيح و دام حيله و فن را؟
بزرگترين شاعران و انديشمندان اين دوره ، ملك الشعرا بهار از مشهد ، ايرج ميرزا از تبريز و جهانگيرخان صوراسرافيل از شيراز بودند و از نمونه هاي شعر فرهيخته اين دوران ، مي توان به اشعار «مرغ سحر» و «دماوند» بهار و «مادر» و «قلب مادر» ايرج ميرزا اشاره داشت.
بريدن شعر و ادب از طبقه مرفه و دربار و روي آوردن به مردم كوچه و بازار سبب شد كه در اين دوره بيش از گذشته نيازها و تمايلات عامه مردم و اقشار محروم جامعه در آن منعكس گردد. بسياري از شاعران اين دوره از ميان مردم برخاسته ، با آنان زيسته ، فضا و آهنگ و پيام شعر را از زندگي آنان وام گرفته و سرانجام در ميان آنها سر برخاك سوده اند. با انقلاب اكتبر روسيه ، ادبيات بلشويكي با تاكيد بر تضاد دارا و ندار ، ويا به تعبيري ، سرمايه دار و رنجبر و باويژگي ضدبورژوازي خود به فضاي شعر و ادب ايران راه يافت و اينگونه بود كه «ادبيات كارگري» با واژگان و فضايي نو و تازه شكل يافت. ارجمندترين شاعر اين دوره «محمدفرخي يزدي» بود كه سرانجام با تزريق آمپول هوا در زندان به قتل رسيد.
شايد بتوان اين دوره شعري را در مقايسه با معماري ايران، به دوراني نسبت داد كه با حكومت سلجوقيان آغاز و با زنديه به انتها رسيد. دوراني كه معماري از انحصار كاخ نشينان خارج و با بناي مساجد و تكايا و كوشك ها و خانه باغهاي بازرگانان و معتمدان شهري ، به ميان مردم كوچه و بازار آمد و مردم عامه از لذت معماري بهره مند گشتند.
انجمن ادبي دانشكده - دویچر ورکبوند شعر ايران :
اين انجمن كه توسط ملك الشعرابهار اداره مي شد ، در ترويج معاني جديد در لباس نثر و شعر قديم و تعيين حدود انقلاب ادبي و لزوم احترام به اثار برجسته پيشينيان مي كوشيد ولي در عمل ، به آوردگاهي براي مناظرات ادبي و برخوردهاي كهنه و نو تبديل شده بود تا حدي كه حتا به مكتب سعدي و كليات او نيز حمله مي شد. نخستين جرقه هاي شعر موسوم به نيمايي در آن انجمن برافروخته شد ؛ آنجا كه پيشگاماني چون تقي رفعت ، خامنه اي و بانو شمس كسمايي چراغ راه را براي نيما جهت برآوردن آرزوي ايرج ميرزا ( ميكنم قافيه ها را پس و پيش / تا شوم نابغهء دوره خويش) روشن ساختند ؛ كاري كه از عهده هيچكدام از بزرگان شعر آن دوران – حتا خود ايرج ميرزا – خارج بود.
در اسفند 1299 ه.خورشيدي علي اسفندياري (نيما يوشيج) با سرودن «قصه رنگ پريده» در عرصه شعر نوين فارسي ظهور كرد. منظومه اي با حدود 500 بيت در قالب مثنوي در 30 صفحه كه در سال 1300 ه.خورشيدي به چاپ رسيد. نيماي 23 ساله اين مثنوي را با الهام از مثنوي مولانا سرود تا همچون آن ابرشاعر ، كه ناله هايش از قواعد دست و پاگير شعر شهره افاق است ، طرحي نو دراندازد و به آرزوي هقتصدساله او جامه عمل بپوشاند :
من ندانم با كه گويم شرح درد قصهء رنگ پريده ، خون سرد
هركه با من همره و پيمانه شد عاقبت شيدا دل و ديوانه شد
پس از آن ، قطعه «اي شب» مژده و بشارت فرارسيدن فصلي نو در شعر فارسي را با خود به همراه داشت :
هان اي شب شوم وحشت انگيز
تا چند زني به جانم آتش؟
يا چشم مرا زجاي بركن
يا پرده زروي خود فروكش
يا باز گذار تا بميرمكز ديدن روزگار سيرم
آنچه كه شايد به ديد خواننده عادي نيايد ، اين است كه اين دو منظومه كه اعتراض شاعر دردمند در برابر جامعه عصر خويش است ، درست 2-3 سال پس از جنگ اول جهاني و درست همزمان با كودتاي معروف سوم اسفند (1299) سروده شده اند.
سال 1301 ه.خورشيدي را بايد سال انقلاب بزرگ ادبي ايران معاصر دانست. در اين سال ، با انتشار داستان «يكي بود ، يكي نبود» جمالزاده ، رمان «تهران مخوف» مشفق كاظمي ، نمايشنامه «جعفرخان از فرنگ آمده» حسن مقدم ، همراه با «افسانه» نيما ، ادبيات معاصرفارسي ، در همه شاخه هاي آن آغاز مي شود . «افسانه» درفش نهضت شعر نوين فارسي را به دست نيما مي سپارد.
[چيزي نمانده كه در گرداب تاريخ نگاري شعر معاصر گرفتار آيم و از هدف خويش (درك و بيان عنصر فضا در شعر و معماري) دور افتم. ولي چاره اي جز اين ندارم. تا تاريخچه اي از نهضت و انگيزه و انگاره هاي آن در فرادست نباشد ، چگونه عناصر تشكيل دهنده آن را بررسي توان كرد؟! پس اندكي صبر بيشتر ... سحر...]
آرام آرام فضاي شعر نيما در حال شكلگيري و كسب شخصيت است. فضايي كه با تغييرات شديد فضاي سياسي اجتماعي ايران در معرض جنگ دوم جهاني همراه و ناگزير به تاثير متقابل ؛ چرا كه شاعر تنها بازمانده خرد اجتماع در تنگناهاي عظيم و گسترده و نماينده طبقه فرهيخته اجتماع است.
تصويري از اوضاع نابسامان آن روزهاي ايران شايد كمك بزرگي برايمان باشد :
سه اتفاق مهم دوره هاي متفاوتي را در عرض حدود ربع قرن رقم زد ؛
نخست اشغال ايران توسط نيروهاي متفقين در شهريور 1320 و تبعيد رضا شاه (سمبل استبداد و زور و خفقان) . دوره هرج و مرج سياسي ، نابساماني اقتصادي (قحطي و گرسنگي همراه با طاعون و وبا) جراحت شديد بر پيكره غرور و غيرت ملي ، ميهني و در ادامه و بالتبع آن حالات افسردگي و انزوا .
بهترين نمونه شعر اين دوره ، قطعه مشهور اميد«خانه ام آتش گرفته ست» كه آشناي خاطر همه ست. [متاسفانه تمام كتابهاي شعر اميدم مشهد مونده و پيرتر از اوني هستم كه از حافظه بتونم ياري بگيرم - شرمسارم.]
و ديگر نمونه بارز فضاي ياس و انزوا ، شعر «ققنوس» نيماست:
«ققنوس، مرغ خوشخوان، آوازه ي جهان،
آواره مانده از وزش بادهاي سرد،
بر شاخ خيزران،
بنشسته است فرد.
بر گرد او به هر سر شاخي پرندگان.
او ناله هاي گمشده تركيب مي كند،
از رشته هاي پاره ي صدها صداي دور،
در ابرهاي مثل خطي تيره روي كوه،
ديوار يك بناي خيالي
مي سازد.»...
فضا ، فضاي وهم است و خيال ، فضاي استعاره و افسانه؛ و زبان ، زبان كنايه .
غيبت هيبت خوفناك استبداد ، و ضعف و پريشاني قدرت سياسي مركزي به شاعر اين جسارت را ميدهد كه به وضوح و روشني ، و در عيان ، تيغ تيز زبان را بركشيده ، بي زره و كلاهخود به ميدان مبارزه گام نهد. درست همان موهبتي كه ويرانه هاي جنگ جهاني به نهضت معماري مدرن اعطا كرد.
اين فضاي بي باعث ، سبب رويداد دوم و برگشت ورق اوضاع به نفع حكومت مركزي و تولد استبداد نو گرديد ؛ كودتاي 28 مرداد 1332.
ادامه دارد ...
]]>به نام خاوند جان و خرد
مفاهيم مشترك فضا در شعرفارسي و معماري
اشتراكات هنري هماره يكي از بحث هاي زيبا و جذاب در مقوله هنر و هنروري بوده است. كم نبوده و نيستند هنرمندان بنام و بزرگ – در هرآن كجاي گيتي – كه در بيش از يك شاخه از درخت تناور و بارور هنرهاي هفتگانه – به زعم بخشبندي گذشته – نشسته و سود برده و بهره داده اند. در مقياس جهاني ، اندوخته اندك دانسته هايم ، تنها به داوينچي معمار و تنديسگر و مخترع ، و ميكل آنژ ، تنديسگر و معمار ، بسنده كرده ؛ و در گستره ايران ، سهراب عزيز – نقاش و شاعر - ، ميرحسين موسوي – نقاش و معمار – ، فروغ فرخزاد – شاعر و سينماگر - ، عباس كيارستمي – سينماگر ، عكاس و شاعر – و بسياري ديگر از فرهيختگان كه از توان ياد اين حقير فراترند ، مشتي نشان از خروار.
واما ؛ در نگاه نخست ، شايد تنديسگري و نقاشي نزديكترين و همگونه ترين به معماري به ديد آيد ولي آنگاه كه آفرينش و خلاقيت به ميان مي آيد ، اين شعر و رقص است كه معماري را از جنس و گونه خويش مي يابند و دنيايي از تعامل انديشه و خرد در آنها ، به ديده پيچش بين ميرسد.
در اينجا من ، آنچه مشتركات فضايي در دو گيتي پيچاپيچ و شگرف معماري و شعر به ديده كم سوي انديشه ام تابيده ، در آيينه شكسته بيان ، فراروي نگاه خردمندانه شما هنرمندان دوست مينهم ؛ بادا كه عذر ديركرد اين يار شكسته قلم را ، به پوزش ندامتگر ، جويا شويد. ياحق.
چيستي فضا :
درينجا فلسفه را به ياري مي گيريم ؛ ارسطو فضا را با ظرف قياس مي كند و آن را جايي خالي مي داند كه بايد پيرامون آن بسته باشد تا بتواند وجود داشته باشد و درنتيجه ، همواره براي آن نهايتي وجود دارد. برونو – فيلسوف سده شانزدهم – در مقابل نظريه ارسطو ، با استناد به نظريه كپرنيك ، و قرار دادن بي نهايت به عنوان پايه اصلي فلسفه اش ، فضا را از طريق آنچه در آن قرار دارد ، قابل درك دانسته و به فضاي پيرامون و درون (مابين) تقسيم مي كند ؛ يعني فضا مجموعه اي از روابط بين اشياست. فضا در ارتباط تنگاتنگ با ناظر است و بنا به نقطه ديد او به گونه هاي مختلف قابل ادراك خواهد بود.
و اما از ديدگاه ادراك ، فضا به سه گونه دسته بندي مي شود :
فضاي جغرافيايي ؛ كه فضايي كاملا ذهني ست و تنها با مجموعه اي از اطلاعات تعريف و به كمك وسايلي كمكي چون نقشه و مدل و ... شناخته مي شود.
فضاي زندگي ؛ كه نيمه ذهني ست و برخي از صفات آن مستقيما قابل درك و بسياري وابسته به اطلاعات است و گاه صفاتي ناشناخته از خود بروز مي دهد.
و فضاي معماري ؛ كه به صورت عيني قابل ادراك است ، و از طريق عناصر تعريف كننده اش امكان شناخته شدن مي يابد. امروزه از مهمترين اين عناصر ، نقشه دو بعدي (رياضي)ست كه حاصل ايده طراح بوده و توسط كارگران ، شكل سه بعدي واقعي به خود مي گيرد. تفاوت فضاي واقعي با فضاي رياضي به خوبي در كلام بولنف (Bollnow) درك مي شود : «اگر از تمام ارتباطات زنده فضاي قابل ادراك صرفنظر كنيم و زندگي را در آن به حد يك تصوير قابل فهم ، تنزل دهيم ، آنچه باقي مي ماند فضاي رياضي خواهد بود».
از ديگر جنبه هاي اختلاف عمده ميان فضاي ادراكي و فضاي رياضي ، «فاصله» است ؛ فاصله حسي ميان دو نقطه ، در اغلب موارد با فاصله مكاني آنها برابر نيست . مثلا ، دو اتاق از دو آپارتمان مجاور كه بر روي نقشه تنها يك ديوار آنها را از هم جدا مي سازد ، از نظر حسي و ادراكي فاصله بسيار زيادي از يكديگر دارند. در اينجا ، امل اجتماعي-رواني نقش اساسي دارد.
از جنبه هاي ديگر اين اختلاف ، مساله «زمان» است. فضاي رياضي و اندازه آن تابع زمان نيست اما در نگرش فضا ، عامل زمان وجه تمايز جديدي بوجود مي آورد. در تجربه فضا ، بولنف اختلاف بين فضاي روز و شب را چنين بيان مي كند : «فضاي روز براي ادراك تقدم دارد. تصور معمولي ما از فضا ، از فضاي روز حاصل شده و براي شناخت فضاي شب به ناچار از اين صور استفاده مي كنيم تا بتوانيم فضاي شب را احساس كنيم».
واما از ديگر مشخصات فضاي ادراكي كه فضاي رياضي فاقد آن است ، بحث مالكيت (خصوصي و عمومي بودن فضا) است. اختلاف قايل شدن بين فضاي عمومي و خصوصي امري ست به قدمت تاريخ شهرسازي. از بارزترين مشخصه هاي شهرهاي ميان رودان (بين النهرين تازي) اختلاف اهميت واضحي است كه ساختمان هاي مهم عمومي را از تاكيد بر تغيير مقياس ها و تناسبات و جنس ، برابر معماري گمنام خصوصي قرار مي دهد.
تناسبات فضا :
گفته شد كه فضا سيستمي از روابط ميان اشياست. يعني فضا در تناسب ميان اشيا و ناظر معنا گرفت و ما آن را به فضاهاي پيرامون و درون بخشبندي كرديم اما وقتي نسبت فضايي ميان دو يا چند شي به ميان مي آيد ، فضايي جديد بازشناخته مي شود كه ما آن را فضاي مياني مي ناميم كه رابطه فضايي آن چند را ايجاد مي كند. هرگاه دو ساختمان كاملا در كنار يكديگر باشند ، يكي از آنها جزيي از ديگري به حساب مي آيد و اگر فاصله آن دو خيلي زياد باشد ، ديگر رابطه اي ميان آنها وجود نخواهد داشت. چنين است كه اين فضا در شكل پردازي معماري ثري بسيار مهم دارد. نوع فضاي مياني تابع سه عامل است : اندازه ، تناسب ، و فرم هر كدام از اجزا. در اينجا نيز عوامل اجتماعي-رواني اهميتي بسيار دارد ؛ مثلا يك فضاي مياني مي توند در يك شخص احساس دنج بودن و در شخصي ديگر احساس تنگي و فشار كند.
تعريف كافيست.
و اما ؛ بازبيني فضا در شعر فارسي.
شايد يكي از زيباترين و درعين حال كهنترين اشاره هاي نغز به مفهوم فضا ، در داستان فيل شناسي حضرت مولانا قابل بررسي باشد. آنجا كه مشخصه هاي گفته شده در باب فضا كاملا قابل ديد است ؛ اختلاف فضاي شب و فضاي روز ، عنصر فاصله (نزديكي به هريك از اعضاي فيل) ، و از همه مهمتر ، فضاي شعري پر از كنايه و استعاره – كه به گاهش سخنش خواهد رفت.
از ديگر نمونه هاي توجه به فضا و معماري در شعر كهن فارسي ، پنج گنج نظامي گنجه اي ست كه تصويري ترين اشعار را درخود دارد . و اما شاهكار بي نظير و بلامنازع شعر فارسي در پردازش فضاي شعر ، شاهنامه حكيم توس است كه به فرموده استاد بيضايي ، گويي استاد كهن ، فيلمنامه اي كامل با تمام ويژگيهاي يك سناريوي حماسي مي نگاشته است ؛ جنگل و كوه و دشت ، شهر و آبادي و كمپ ، سرير و تالار و ميدان ، رزم و بزم و شكار ، اهورا و انسان و اهرمن ، ... هريك در فضايي بايسته و به اندازه ، همراه با ريتم و فضايابي موسيقايي واژگان و سخن در فضاهاي ذهني و احساسي گونه گون و ... همه و همه نشان آگاهي حكيم توس از پردازش آن چيزيست كه ما فضا مي خوانيمش.
و همچنين است فضاي عرفاني حاكم بر غزليات عاشقانه شيخ اجل و استاد سخن «سعدي» و ابيات نغز لسان الحق «حافظ» كه نمونه هاي بي بديل شعر فارسيند.
البته ذكر اين بيت شگفت حضرت مولانا ، خالي از لطف نخواهد بود كه فرمود :
هفت شهر عشق را عطار گشت ما هنوز اندر خم يك كوچه ايم.
براي خواننده معمار ، شرح و بيان فضا در اين شاه بيت ، نيازي به تفصيل نخواهد داشت.
و اما در شعر معاصر كه صدالبته قابليت لمس و ادراك بيشتري براي مهندسان معمار ما دارد :
]]>